Özkonak

ÖZKONAK’IN COĞRAFİ DURUMU VE YERLEŞKESİ

  

 

       Özkonak,Nevşehir İline bağlı Avanos İlçesinin bir bucağıdır.Özkonak,Avanos’un kuzeyinde ve Avanos’tan 11 km. uzaklıktadır.Avanos-Topaklı-Kayseri yolu üzerindedir.Nevşehir ili sınırları içindeki alan,değişik oluşumlar nedeniyle bütün dünyada en çok dikkati çeken alanlardan biridir.Çünkü yeraltı yerleşmesinin bütün şekillerine rastlandığı gibi, bu lav ve tüf alanında dış kuvvetlerin yarattığı tabii peyzaj emsalsizdir.Özkonak  yerleşme sahasının güneyinde bir seri dağ sıralanmaktadır.Burada İğdiş Dağı en yüksek noktasını bulurken buna bir takım kollar uzanmaktadır.(Ziyaret Dağı, Rumşahı Tepesi v.b.).Batıda Üçtepe denilen ve üzerinde 3 höyük bulunan yüksekliği az bir dağ sırası bulunmaktadır.Kuzeyinde ise doğubatı doğrultulu, İsmail Sivrisi (1564m)’nde en yüksek noktaya ulaşan bir dağ silsilesi vardır.Doğudaki arazi açıktır, çok hafif bir alçalma ile devam eder.Uzakta Erciyes görünür.Özkonak,1958 yılında Genezin Köyü ile 1.5 km. doğusundaki Ortaköy’ün birleştirilmesiyle 3 mahalleli bir bucak merkezi olmuştur.Camii Cedid ve Camii kebir(Genezin),Orta Mahalle(Ortaköy).

       Bu yerleşme sahasının içinde mağara meskenlerin yoğunluk kazandığı yerler olarak,yerleşme sahasının içinden geçen dere kenarları görülmektedir.buradaki yüzlerce mağara ağzının yanısıra, Özkonak’ın batı bölümünden 1.5-2 km.kadar güneyinde yer alan ”Saray” mevkiinde tekrar mağara meskenlere raslanır.

T A R İ H

       Özkonak tarihi,tabii bir parçası olduğu Kapadokya’nın tarihi ile içiçedir.Ayrıca sadece Özkonak ile ilgili eldeki tarihi belgeleri kronolojik olarak değerlendirmek ve efsanelerinden söz etmek durumundayız.

       Özkonak ve çevresi,doğal yapısının verdiği olanaklar nedeni ile insanların kolay bir biçimde yerleştiği yerlerden biri olmuştur.Buradaki mağara meskenlerinin Hititler döneminde Tabal’ın bir parçası olan yöre yerel prenslikleri barındırmıştır.Tabal krallığı yaklasık 24 beylikten oluşan bir konfederasyondur.Bağlantıyı ”Belha Efsanesiyle” kurabiliriz.Pers, İskender İmparatorluğu ve devamı Helenestik Krallıklar (Kapadokya) döneminden sonra Roma İmparatorluğu’nun bir parçası olmuştur.Kapadokya Krallığı döneminde Zeus adına bir mabet burada idi ve üçbin hademesi vardı.Mabed’e ait vakıf ve önemli miktarda arazi tapınak adına işlenmektedir.Roma İmparatorluğundan sonra Bizans yönetiminde,yöre baskılarından kaçarak sığınan hristiyanların yerleşim merkezlerinden biri olmuştur.Bu arada ”Saray” mevkii ve buradaki harabeler Roma ve Bizans döneminde önemli bir yerleşme merkezidir.Strabon’un 12. kitabı 538. sayfasında:”Riferius’un 20.mektubunda diyor ki;Avanos’un yukarısında bir ufak tepe üzerinde eski mabedlerin harabeleri ve ruhbandar Nyasa(Nevşehir) episkoposunun mezarı vardır.”

       Özkonak ve çevresinde o dönemlerde yoğun bir yerleşme vardı çevredeki yerleşme merkezlerinin önemleri şunlardır:

        ”Akçaşehir;Akçaşehir namıyla anılan bir şehir harabesi vardır ki bu köyün 5 km. batısındadır.Kayadan kesme duvarları ve mezarları mevcuttur.Bugün ismi Aliyli’dir.Orada höyüğün etrafında panayır ve ve büyükçe bir pazar kurulmuş ve ismi Alaşehir’miş.

          Bu şehir Belha’da (Özkonak’ın 2 km.güneyi) kâin sarayların krallığı tabi imiş.Köyün yakınında birtakım daha harabelere tesadüf etmekteyiz.Her birinin bir köy veya şehir olduğu, yüksek tepelerde kral mezarları bulunduğu,bu memleketin Selçuklulardan evvel daha mamur olduğunu gösteren delillerdir.

          Bizans döneminden sonra 1071 Malazgirt Zaferi’yle Türk’ler Anadolu’ya yerleştiler, bölge Selçuklu ve Anadolu Beylikleri dönemlerini yaşar.Özkonak (Genezin)’a ilk gelen Türk Kabileleri Ramazanoğulları,Köşkeroğulları ve Atikoğullarıdır.Osmanlı yönetimi,Beylikleri fethedip ülke bütünlüğünü sağladıktan sonra burası imparatorluğun bir parçası olmuştur.Özkonak köprüsü (Demir Köprüsü) Yavuz Sultan Selim’in doğu seferi sırasında yapılmıştır.(1514).Ayrıca o dönemde yöre ile ilgili bir kayıtta (Avanosyos-Levidizadında bir seyyah 1899 yılında yapmış olduğu ”Taşların içinde Manastırlar” adındaki kitabında) şöyle diyor:

Yavuz Sultan Selim Köprüsü (1514)

        Genezin (Şimdiki Özkonak) namında bir Osmanlı kariyesi vardır.Orada mağaralar vardır.İsmine ”Keşişlik”derler ve kiliseler vardır.Kayalar içinde halâ bazılarının resimleri duruyor ve bir de taşlarla yapılmış hariçte kilise harabeleri vardır.

 

 ÖZKONAK YERALTI ŞEHRİNİN ÖZELLİKLERİ

Özkonak Yer Altı Şehri Girişi

         İS. V. yy.daki yoğun arap saldırıları ve Bizans İmparatorluğu’nun din üzerinde işkenceye varan baskıları yüzünden Hristiyanlar yöreye göçmek zorunda kalmıştır.Volkanik tüf kayalardan oluşan bölge,gizlenmek için de elverişliydi.St.Basil öncülüğünde halk ve din görevlileri bir araya gelerekkayaları oyarak dinsel yapılar oluşturmuş, yeraltında da korunaklı kentler yapmışlardır.Yaşam için gerekli her türlü koşulun sağlandığı yerleşmelerin yalnız korunmak amacıyla değil,birer konut olarak yapıldığı düşünülebilir.Dar bir koridorda girilen yeraltı kentleri, çeşitli işlevdeki salon ve odalardan oluşmaktadır.Hava Bacaları,sarnıçlarla gerekli hava ve su sağlanmaktadır.Hava ile karşılaşınca sertleşen yumuşak tüf kayaların, sıcaklığı belirli bir oranda tutabilmeleri ve nemsiz oluşları yiyeceklerin depolanıp saklanmasında kolaylık sağlamaktadır.Dışarıyla bağlantısı olan koridorlar, güvenlik amacıyla bir yatak üstünde dönen değirmentaşı biçiminde büyük taşlarla kapatılmaktadır.

            Yörede ”tırhız” yada ”tarkaz” denilen taşların ortasından dışarıyla bağlantıyı sağlayan bir delik vardır.Yeraltı kentlerinde İS.7.yy.dan önce yerleşildiği sürülmekte ise de bu yüzyıldan öncesine ilişkin buluntulara raslanmıştır.Son yıllara değin pek ilgi çekmeyen yerleşmeler,kimi bilim adamlarınca görüşülmüşse  de herhangi bir inceleme yapılmamıştır.Avanos İlçesine bağlı Özkonak bucağı’ndaki yeraltı kenti apartman düzenindedir,ancak tümüyle temizlenememiştir.Yeraltı şehrinde 10 oda,4 büyük salon,8 kuyu,4 mezar,3 havalandırma,sutunlar,testiler ve duvara oyularak yapılan ip bağlama yerleri bulunmaktadır.Şu anda sadece yeraltı şehrinin küçük bir bölümü aydınlatılmış ve temizlenmiştir.Fakat bu durumda bile buranın önemli bir yeraltı şehri olduğu anlaşılmıştır.



Ceneviz Deresi